Віктар Шматаў
Аўтабіяграфія

        Нарадзіўcя 9 мая 1936 г. на самым поўдні Беларусі - ў г.п. Камарын, што на Брагіншчыне. Размешчаны на беразе Дняпра сярод бясконцых лугоў, магутных дубнякоў, карабельных соснаў. Мой родны Камарын належыць безумоўна, да самых прыгожых мясцін на свеце. Яго першазданная прырода, каларытны этнаграфізм, адметная народная творчасць, кантрастныя фарбы поўдня Беларусі пазней не маглі не адбіцца на маім характеры, тэмпераменце, асобных творах.
         Старэйшыя людзі памятаюць нябачны дагэтуль голад на Палессі ў першыя пасляваенныя гады. Вось чаму маці - бацька загінуў на фронце - вымушана была на пэўны час аддаць мяне ( разам з 2-ма малодшымі братамі і сястрычкай) у Камарынскі дзіцячы дом.
         У 1951 г., пасля заканчэння 7 класаў, я паехаў з Камарына паступаць у Мінскае мастацкае вучылішча - адзіную ў тыя часы навучальную мастацкую ўстанову ў рэспубліцы. I хоць меў ужо пэўныя навыкі ў малюнку ( маляваць гачаў рана), на экзаменах па спецпрадметах атрымаў тройкі. I не дзіва: канкурэнтамі былі хлопчыкі і дзяўчынкі, што па некалькі год займаліся ў студыі выяўленчага мастацтва пры Мінскім "Палацы піянераў". Я ж разам з Уладзімірам Гарадзеенкам (пазней вядомым мастаком, сакратаром праўлення Саюза мастакоў РБ) прыехаў у родную сталіцу з далёкай палескай глухамані. Хутчэй за ўсё і вярнуліся б мы назад той жа дарогай, але тагачасны дырэктар Мінскага мастацкага вучылішча Іван Рыгоравіч Краснеўскі сказаў членам экзаменацыйнай камісіі: "Гэтых хлопцаў трэба прыняць толькі за тое, што прыехалі ў Мінск з далёкага Палесся". I вось я - студэнт Мінскага мастацкага вучылішча. Было мне тады 15 год. Радасць была бязмежнай, але хутка яна зацьмілася. Справа ў тым, што вучылішча, якое размяшчалася ў сутарэннях Опернага тэатра, не мела інтэрната для студэнтаў. А стыпендыя была ўсяго 140 руб. Усе "прыезжыя" студэнты ўладкоўваліоя на прыватныя кватэры; я ж зрабіць гэтага не меў магчымасці, бо разлічваць хоць на нейкую дапамогу "з дому" не даводзілася. Гэта амаль неверагодна: увесь дзень праводзіў у вучылішчы, а ўвечары ішоў начаваць ... на вакзал. Яшчэ часцей мы, дзетдомаўцы (П.Драчоў, М.Сакалоў - яны сёння жывуць у Мінску і могуць пацвердзіць прыведзенныя тут факты), пасля заняткаў заставаліся начаваць у аўдыторыях. Зрэдку мяне запрашаў дамоў пераначаваць Кім Шастоўскі - мой новы мінскі сябра па мастацкаму вучылішчу.
         Пасля заканчэння першага курса ММВ, дзе маімі настаўнікамі былі вядомыя тагачасныя мастакі — акварэлісты (Л.М.Лейтман, Н.І. Галоўчанка), я цвёрда вырашыў шукаць у СССР такое мастацкае вучылішча, дзе ёсць інтэрнат. Разам з М.Сакаловым (пазней галоўны рэдактар "Знамя юности") паехалі паступаць у "Ленинградское высшее художественно- промышленное училище имени графа Штиглица". Абодва не прайшлі па конкурсу, але на гэты раз дырэкцыя не улічыла, што ма "прыехалі здалёк" І не пайшла нам на сустрач. М.Сакалоў вырашыў вярнуцца назад у дзіцячы дом, я ж на цягніку "зайцам" паехаў шукаць праўды ў Маскву. Бо як былы дзетдомавец меў права на паступпенне без конкурсу. Але, як вядома, "Масква слязам не верыць". Прама з Міністэрства культуры мяне адвезлі ў славуты тады ў СССР "Маскоўскі Данілаўскі дзіцячы прыёмнік". Нагала пастрыглі, зрабілі два фотаздымкі: у фас і ў профіль. А праз колькі дзён узброены вайсковец павёз мяне назад, у Мінск: Масква дамовілася з Мінскам, каб я жыў у Мінскім дзетпрыёмніку для беспрытульных (размяшчаўся па вул.Мяснікова) і адначасова працягваў вучобу ў Мінскім мастацкім вучылішчы.
         Не буду апісваць тут свае прыгоды ў новым месцы жыхарства - яны проста захапляючыя. У стракатай публікі за калючым дротам было не толькі свае ўласнае разумение каштоўнасцей жыцця, свае паводзіны, звычкі, але нават і свая мова (так званы "блатны жаргон"). Аўтарытэт "пацана" альбо "бабы" вызначаўся тут таўшчынёй (а часам і колькасцю тамоў) "Асабістай справы". Тым не менш "інтэлігента" (мая тагачасная клічка) паважалі. Я меў уласны невялічкі пакойчык, пасля снедання ішоў у вучылішча на заняткі, часам прыходзіў на абед. Каб больш упэўнена адчуваць сябе ў няпроотым асяродзі, вечарамі пачаў хадзіць у секцыю бокса (маім трэнерам быў вядомы тады баксёр Стась Нарковіч) таварыства "Праца". Яно размяшчалася ў драўляным будынку насупраць Інстытута фізічнай культуры і спорта, дзе зараз знаходзіцца ЦУМ. Атрымаўшы другі разрад, быў уключаны ў зборную рэспублікі згаданага таварыства, што значна ўзмацніла мой аўтарытэт - у будынку за калючым дротам уменне сябе абараніць цанілі высока.
         У мастацкім вучылішчы вучоба пайшла значна лепш. 3 троечніка па малюнку і жывапісу я неўзабаве перарос у чацвёрачніка, а за дыпломны эскіз "Рэпін сярод бурлакоў" (1956 г.) атрымаў выдатную адзнаку і ўвайшоў у лік так званых "пяціпрацентнікаў". Апошняе давала права паступаць у Беларускую Акадэмію мастацтва (тады Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут). Добра вытрымаўшы экзамены (конкурс быў не малы, бо ў тыя часы ў БДТМІ паступалі з уояго былога Саюза), я быў залічаны на першы курс жывапіснага аддзялення. Маімі выкладчыкамі былі - выдатныя беларускія мастакі: А.Мазалёў, В.Цвірка і інш. Малюнкам і жывапісам займаўся вельмі сур'ёзна і не без поспеху, пра што сведчаць змешчаныя ў дадзенным каталозе працы "Мпын у астрашыцкім гарадку", "Шорнік" і "Вясковыя палітыкі" (усе зроблены на першым курсе, у 1957 г.). Напісанага непасрэдна з натуры "Шорніка" і сёння лічу адной з лепшых сваіх работ. Гледзячы на невялічкае палатно, пераконваюся, што галоўнае ў мастацтве - праўда і шчырасць.
         У адрозненне ад Мінскага мастацкага вучылішча ў БДТМІ быў інтэрнат, але жылося цяжка, бо ніякай матэрыяльнай дапамогі я паранейшаму не меў. Затое ўмеў ужо маляваць, нешта рабіць у мастацтве. Працаваў мастаком-афарміцелем у вайсковым клубе ва Уруччы, пазней у будаўнічым трэсце. Добра памятаю, як пасля заняткаў увечары накіроўваўся ва Уручча ў вайсковы клуб, дзе гадзінамі бронзай фарбаваў бюсты "правадыроў і настаўнікаў" ды старанна выводзіў літары тагачасных "маральных кодэксаў". У інтэрнат вяртаўся не раней 23 гадзін.
         Неўзабаве звязаўся з выдавецтвамі, маляваў загалоўкі для артыкулаў газет ("Зорка", "Піянер Беларусі", "Знамя юнацтва"). А ў 60-я гады ў "Вожыку" пачапі друкаваць мае карыкатуры. У студэнцкія гады я па сапраўднаму захапіўся гэтым вельмі спецыфічным відам выяўленчага мастацтва, якім цікавіпіся Леанарда да Вінчы, В.Сяроў і інш. Мае лепшыя сатырычныя малюнкі падабаліся слынным вожыкаўцам: А.Волкаву, М.Гурло, В.ЦІхановічу і інш.
         Славутая "тэорыя бесканфліктнасці", якая панавала ў тыя часы ў мастацтве, прымушала карыкатурыстаў "выпрамляць спіны падхалімам, а жулікаў маляваць у выглядзе святых айцоў" (К.Елісееў). Затое ў мастацкім плане, у разуменні праблем кампазіцыі, малюнка, тыпажу праца у карыкатуры дала многае, бо тагачасная вожыкаўская (і савецкая ў цэлым) карыкатура была хоць і наіўнай паводле зместу (смешнай найперш сваёй бяззубасцю), але рэалістычнай, жыццёва пераканаўчай. I прымушала працаваць вельмі хутка, аператыўна. У малюнку для чарговага нумара "Вожыка" за адзін-два вечары часам трэба было намаляваць цэлы штат чыноўнікаў (кожны з іх індывідуальны, не падобны на другога) з усімі аксесуарамі і антуражам бюракратычнай імперыі, а за вакном (альбо ў расчыненых дзверах) таксама скрупулёзна паказаць кагорту рэвізораў - зноў-такі вельмі тыповых, характэрных, "жывых". За дакладнасцю, жыццёвай пераканальнасцю выявы асабліва пільна сачыў сапраўдны Бідструл беларускай карыкатуры Анатоль Волкаў.
         Ад вожыкаўскай карыкатуры недалёка да сатырычнага агітплаката, які ўпершыню ўзнік у нашай рэспубліцы ў 60-я гады. Першы яго нумар я выканаў разам са славутым тады М.Гурло. Пазней надрукаваў сотні (нярэдка 3 уласнымі вершаванымі подпісамі) плакатаў і карыкатур не толькі ў "Вожыку",, але і розных зборніках, альбомах, каталогах, газетах (гл. "Агітплакат Саюза мастакоў БССР". Мінск, 1986).
         У "Вожыку" я навучыўся маляваць аператыўна, хутка, дакладна. Выдатныя майстры беларускай графікі А.Волкаў і В.ЦІхановіч патрабавалі асаблівай дакладнасці ў кампазіцыі, умення выяўленчымі сродкамі проста і даступна адлюстраваць туго ці іншую задуму.
         Як вядома, у карыкатуры таксама вельмі важная злабадзённасць тэмы. I гэта таксама ў мяне ідзе, як ні дзіўна, ад "Вожыка". Акрамя таго ў "Вожыку, у асяроддзі вядомых пісьменнікаў (С.Дзяргая, Я.СІпакова, У.Корбана і інш.) я пастаянна працаваў і над роднай мовай, родным словам. Бо сатырычныя малюнкі для "Вожыка" патрабавалі не толькі дакпаднасці выяўленчага вобраза, але і лаканічных трапных подпісаў. I, зусім не выпадковым з'яўляецца тое, што менавіта ў "Вожыку" я напісаў свой першы мастацтвазнаўчы артыкул на роднай мове (для каталога "Народжаная ў агні". Выстава твораў мастакоў "Вожыка", прысвечаная 25-годзю часопіса. Мінск, 1966).
         Супрацоўніцтва з выдавецтвам міжволі штурхала да графікі. Цікавасць да яе ўзмацнілася пасля таго, як выкладчыкі графічнага аддзялення БДТМІ (С.Герус, пазней П.Любамудраў) пазнаёмілі мяне з тэхнікай гравюры (лінарыт, афорт, літаграфія). Усе вечары праводзіў у эстампнай майстэрні і па прапанове П.Любамудрава - вельмі вопытнага, адданага сваёй справе педагога, што меў выдатную школу (пра яго гл.: В.Ф. Шматаў. Сучасная беларуская графіка. Мінск, 1979.С. 37, 123) на трэцім курсе інстытута перайшоў на графічнае аддзяленне. Дыплом 5 аркушаў серыі "Аэрапорт" выканаў у тэхніцы каляровай літаграфіі. Марыў лра самастойную творчую працу. Пачыналася яна няблага. Мой дыплом набыла Тряцякоўская галерэя - у тыя часы такі гонар выпадаў нямногім, У 1962 г. мае працы былі паказаны на выставе ва Улан Батары - тэта, здаецца, была першая міжнародная выстава з удзелам беларускіх мастакоў. Акрамя мяне ў ёй удзельнічалі М.Савіцкі, А.Кашкурэвіч (гл.: "ЭНХТАЙВЫ МАНАЛ". Уланбатор хот, 1965 он). Аднак творчае жыццё склалася крыху інакш. У 1962 г. Пасля заканчэння БДТМІ мяне накіравалі на працу выкладчыкам малюнка ў Віцебскі педінстытут імя С.М. Кірава. Па сутнасці, гэта была мая новая прафесія. Разы два-тры прыязджаў у Мінск, у Саюз мастакоў, каб далучыцца да мастацкага жыцця, заключыць дагавор. Але рэспубліканскія выставы ў тыя часы былі выключна тэматычнымі: "Фізкультура і спорт у мастацтве", "На ахове парадку" (міліцыя ў мастацтве), "Широка страна моя родная", "Тэма Вялікай Айчыннай вайны ў мастацтве" І г.д. У Саюзе мастакоў на стэндзе вывешваліся разгорнутыя тэматычныя планы такіх выстаў, дзе рэкамендавалася (а дакладней, скрупулёзна пералічвалася), што І як трэба маляваць, пісаць, ляпіць і г.д.
         Можна было неяк зразумець падобныя "тэматычныя павучанні" ў "Вожыку" (дзе, дарэчы, існавалі спецыяльныя "тэмачы"), але рэгламентацыя тэм і сюжэтаў у жывапісу, скульптуры, графіцы - проста смешна. Як і іншыя, ў інстытуце, я марыў пра сапраўдную, вялікую творчасць, нас натхнялі тады шэдэўры Мікеланджела, Веласкеза, Рэмбрандта, Ван Гога, Рэпіна, Левітана, Сурыкава... I раптам - "міліцыя ў мастацтве". Гэта было не для мяне. Атмасфера ў тагачасным Віцебску творчасці таксама не спрыяла - часы, калі тут існаваў "УНОВИС", працавалі М.Шагал, К.Малевіч, Э.ЛІсіцкі, выходзіў часопіс "Мастацтва", даўно адыйшлі ў мінулае. Каб уявіць сабе культурную атмасферу горада на Дзвіне нагадаю, што літараральна за некалькі дзён да майго прыезду тут быў узарваны шэдэўр беларускага долідства славутая Дабравешчанская царква (XII ст.). Выставы былі рэдкімі. У цесным пакойчыку ў цэнтры горада (непадалёку ад будынка з ратушай) некалькі "былых мастакоў" сумна пісалі партрэты членаў палітбюро ды рабілі "афармілаўку" (стэнды, плакаты, транспаранты і г.д.).
         Я цвёрда вырашыў вярнуцца ў Мінск. Неўзабаве і зручны момант выпаў: Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору Акадэміі навук Беларусі абвясціў прыём у аспірантуру на мастацтвазнаўчае аддзяленне. Давалася стыпэндыя, і галоўнае, прадстаўляўся інтэрнат (а значыць, і прапіска) - гэта было тое, што трэба. Недзе ў канцы 1963 г. я стаў аспірантам (здаўшы перад гэтым у Віцебску усе так званыя "кандыдацкія мінімумы": філасофію, замежную мову і інш.).
         Новы, досыць рэзкі паварот у маім творчым жыцці не вельмі бянтэжыў. Як аспірант я меў "нармальную" па тым часе стыпендыю, уладкаваўся ў інтэрнат, дзе, дарэчы, неўзабаве пазнаёміўся са сваёй будучай жонкай Валянцінай Новікавай (яна таксама была аспіранткай) І не без энтузіазму пачаў "штурмаваць" новыя тады для мяне таямніцы мастацтвазнаўчай навукі. Гэта быў перыяд пэўнага ажыўлення ў развіцці беларускай культуры, выяўленчай творчасці. Рэгулярныя выпускі - навучэнцаў БДМТІ, "суровы стыль", урачыстае шэсце па краіне эстампа, фармаванне ўласнай школы графікі, манументальнага мастацтва, пашыренне дыапазону "зыходных" мастацкіх традыцый - усё гэта штурхала творцаў на пошукі свайго, арыгінальнага, беларускага ў мастацтве. У тыя часы яно было амаль "некранутым полем". Барацьба з так званым "нацыяналізмам", што пачынаючы з 30-х гадоў вялася на Беларусі, прычынілася да поўнай нівіліроўкі і абязлічвання ўсіх відаў і жанраў мастацтва: такіх сёння нам зразумелых паняццяў як "беларускі нацыянальны каларыт", "беларускі пейзаж", "беларускі тыпаж", "беларускі стыль" і нават "беларуская школа мастацтва" у тыя часы нават не існавала (прынамсі, я ніколі не чуў пра гэта ў ММВ і БДМТІ). Яшчэ да ад'езду ў Віцебск на апошніх курсах інстытута выпадкова пазнаёміўся з Лявонам Баразной (ён займаўся тады на вячэрнім аддзяленні) - у маім жыцці гэта быў першы мастак, што размаўляў на роднай мове. Пасля вяртання ў Мінск зацікавіўся выдатнымі даследаваннямі Міколы Шчакаціхіна. Знаёмства з ім дазволіла зрабіць выснову, што на Беларусі ёсць не толькі значныя культурна-мастцкія здабыткі, выдатныя нацыянальныя майстры мастацтва, але і свая ўласная, беларускамоўная лінія развіцця ў мастацтвазнаўстве (як важна мець перад вачыма сваіх "маякоў", якія дапамагаюць бачыць свой уласны шлях у культуры). Пасля М.Шчакаціхіна я "дакапаўся" і да Альберта Іпеля, М.Філіповіча, А.Астаповіча і інш. Паглыбленнаму вывучэнню мастацтвазнаўчых праблэм садзейнічала не толькі родная мова, але вельмі спрыяльная атмасфера ў аспіранцкім інтэрнаце, дзе я пазнаёміўся з новымі рупліўцамі нашай нацыянальнай культуры: М.Прашковічам, А.Лісам, І.Чыгрынам і інш. Выпакутванная адрадженцамі беларуская нацыянальная ідэя не магла не хваляваць, нягледзячы на трагічны лёс амаль усіх без выключэння яе прадстаўнікоў.
         Цікавасць да беларушчыны ўзмацнялі і паездкі ў нашу старажытную сталіцу Вільню, у прыватнасці сустрэчы з П.Сергіевічам. Ад яго ўпершыню пачуў пра Віленскі музей братоў Луцкевічаў, пра Я.Горыда, Я.Драздовіча, В.Ластоўскага і інш. Пазнаёміўся і вёў актыўную перапіску (пісьмы ў маім архіве) і з мастакамі, якія фактычна жылі ў выгнанні: А.Грубэ, З.Гарбаўцом, Р.Філіпоўскім, адшукваў новыя факты не толькі з іх творчасці, але і з жыцця А.Астаповіча, Я.Мініна і асабліва М.Філіповіча. Было відавочна, што беларускае мастацтва не толькі мае сваю яркую і адметную гісторыю, але і сваіх выдатных прадстаўнікоў, што заклалі асновы беларускай мастацкай школы.
         У тыя часы я яшчэ не ведаў, што ў "забраным краі" (Я.Купала) за кожным рухам на ніве беларускага нацыянальнага адраджэння пільна сочаць спецыяльныя, добра натрэніраваныя, высокааплочваемыя людзі. I энергічна пачаў прапагандаваць беларускую нацыянальную ідэю на пленумых, з'ездах мастакоў (гл. "ЛІМ", 1968. 16 студзеня), у публікацыях пра М.Філіповіча, Я.Драздовіча, П.Сергіевіча, А.Грубэ, А.Мініна, А.Іпеля і інш. Паступова ў Саюзе мастакоў з'явіліся новыя энтузіасты беларушчыны. Мы ладзілі экспэдыцыі, вывучалі беларускае народнае мастацтва, прыняліся энэргічна папулярызаваць творчасць нашых папярэднікаў, якія стаялі ля вытокаў беларускай нацыянальнай ідэі ў выяўленчай творчасці. Цяжка перацаніць арганізаваныя намі ў тыя часы ў Мінску выстаўкі твораў Я.Драздовіча, П.Сергіевіча, пазней М.Сеўрука (у іх арганізацыі чынны ўдзел прынялі А.Марачкін, Я.Кулік, М.Раманюк, М.Купава і інш.).
         Пасля абароны кандыдацкай дысертацыі працую навуковым супрацоўнікам у ІМЭФ АНБ. Будучы па адукацыі мастаком- графікам, я, натуральна, найболей цікавіўся графічным мастацтвам Беларусі. Асабістае знаёмства з выдатным знаўцам беларускіх старадрукаў В.І. Лук'яненка (аўтарам вядомых каталогаў на гэтую тэму, якая працавала ў Аддзеле рэдкай кнігі Публічнай бібліятэкі імя М.Шчадрына ў Ленінградзе) прычынілася да сапраўднага захаплення нашай старой кнігай. Наведваў бібліятэкі Масквы, Ленінграда, Вільні, Варшавы, Кракава, дзе фіксаваў гравюры старадрукаў і мініяцюры рукапісаў. Апошняя ў нашым мастацтвазнаўстве сапраўды была "белай плямай" (нават М.Шчакаціхін не згадвае мініяцюру ў сваіх "Нарысах з гісторыі беларускага мастацтва"). У бібліятэцы Акадэміі навук Літвы я ўважліва перагартаў беларускія рукапісы "фонда Дабранскага", выявіў у іх значную колькасць мініяцюр. Шчаслівы, што трымаў у руках, даследаваў Тураўскае евангелле XI ст., Мсціжскае евангелле XIV ст., Жыровіцкае евангелле XVI ст., Ваўкавіцкае евангелле XV ст., якія захоўваюцца ў Вільні. У тыя ж часы мною былі адзняты мініяцюры Смаленскага Псалтыра 1395 г. у Маскве, Аршанскага евангелля XII - XIII стст. у Кіеве, Радзівілаўскага летапісу XV ст. у Ленінградзе, Лаўрышаўскага евангелля XIV ст. у Кракаве. Усё гэта дало магчымасць напісаць першыя ў гістарыяграфіі артыкулы па мініяцюры для 6-томнай "Гісторыі беларускага мастацтва". Але сапраўдным маім захапленнем стала гравюра беларускіх старадрукаў. Напачатку гэтаму спрыяла знакомства с працамі М.Шчакаціхіна. Пазней B.I. Лук'яненка пазнаёміла мяне са скарбамі нашай старой кнігі з друкарняў Прагі, Вільні, Заблудава, Супрасля, Куцэйна, Магілёва і інш., якія захоўваліся у "Публічцы". Вывучаючы іх на працягу многіх год, не мог не зацікавіцца выданнямі слыннага Ф.Скарыны. Мяне асабліва вабіла іх амаль зусім не даследаванная паліграфія: тэхніка друку, двухколернасць, папера, шрыфт і г.д. Адна з першых публікацый (у сааўтарстве), што выдала ЮНЭСКА - "Францыск Скарына" на ангельскай (1979) і французкай (1980) мовах, нягледзячы на рэзка адмоўную рэцэнзію Л.Абецэдарскага, станоўча ацэнена ў айчынным і замежным друку. Гэта натхняла: у згаданай "Гісторыі беларускага мастацтва", як і ў многіх іншых публікацыях пра мастацтва Скарынавых першадрукаў (адзначных дарэчы, медалём Ф.Скарыны ў 1993 г. і Дзяржаўнай прэміяй РБ у 1995 г.) імкнуўся паглыбіць свае доследы ў галіне Скарыназнаўства.
         Тым часам і ў Аддзеле выяўленчага мастацтва ІМЭФ АНБ, дзе працаваў навуковым супрацоўнікам, не сядзелі "склаўшы рукі". Рыхтавалі тую ж "Гісторыю беларускага мастацтва" (у ёй я вёў досыць значны раздзел графікі ва ўсіх 6-ці тамах), а пасля пастановы Прэзідыума АН СССР аб падрыхтоўцы "Збору помнікаў гісторыі і культуры народаў СССР (1967) пачалі рэгулярна ладзіць экспэдыцыі па збору помнікаў. Ніколі не забуду ўражанне, якое зрабіла першая экспедыцыя на Брэстчыну (1970). Храмы ляжалі ў руінах, без усялякага дагляду знаходзіліся ў іх высокамастацкія абразы, скульптуры. Дабразычлівыя жыхары Палесся часам са слязамі на вачах неслі іх да нашай машыны, Ужо з першай экспедыцыі мы прывезлі ў ІМЭФ АНБ (да вялікага незадавальнення дырэкцыі) каля 3-х дзесяткаў высокамастацкіх помнікаў. Усе пазнейшыя гады гэта высокародная праца вялася пад кіраўніцтвам В.В. Церашчатавай. Новавыяўленыя помнікі іканапісу, скульптуры, дэкаратыўна-прыкпаднога мастацтва дазволілі пазней стварыць пры ІМЭФ АНБ унікальны музей старажытнабеларускай культуры. Адпраўляючыся з В.В. Церашчатавай у першыя экспедыцыі па збору помнікаў, я тады не мог ведаць, што пасля яе займу пасаду яго дырэктара.
         Гэта здарылася пасля таго, калі ў 1990 г. абараніў у Маскве доктарскую дысертацыю на тэму "Мастацтва беларускіх старадрукаў (XVI - XVIII стст.)". Афіцыйным апанентамі былі вядомыя спецыялісты тагачаснага СССР : Э.С. Смірнова, Я.Л. Неміроўскі, А.П. Запаска. Высокую адзнаку працы дала В.І. Падабедава. Вялікія матэрыялы, сабраныя ў буйнейшых бібліятэках і кнігасховішчах дазволілі зрабіць у Музеі (пасля яго грунтоўнай рэканструкцыі) новы аддзел беларускіх старадрукаў і гравюры. Але сапраўды вялікая праца спатрэбілася для стварэння таксама новага музейнага аддзела "Помнікі этнаграфіі і народнага мастацтва Чарнобыльскай зоны". Мая ідэя была простай: наладзіць рэгулярныя экспэдыцыі ў забруджаныя радыяцыяй, пакінутыя людзьмі (іх, як вядома, нярэдка высялялі прымусова) вёскі Чарнобыльскай зоны і ратаваць пакінутыя там помнікі народнай сялянскай культуры. Спачатку задуму прынялі не ўсе супрацоўнікі. I іх лёгка зразумець, бо неабходна было працаваць (прычым без усялякага абсталявання) у вёсках з высокай - перавышаючай часам у сотні разоў - дозай радыяцыйнага апраменьвання. Аднак большасць супрацоўнікаў мяне падтрымала. I вось у першыя дНі чэрвеня 1991 г. мы накіраваліся на родную Брагіншчыну. У жудасна-маўклівых вёсках (Калыбань, Вязок, Пучын і інш.) мы з раніцы да вечара збіралі высокамастацкія экспанаты этнаграфіі і народнай культуры, а ўвечары пры захадзе сонца рабілі іх "дэзактывацыю": папросту мылі ў рацэ Брагінка (гл.: М.Капыловіч. Экспедыцыя мастака В.Шматава. Маяк Палесся. 1991, 14 чэрвеня).
         Пачынаючы з 1991 г., дзве - тры экспедыцыі ў Чарнобыльскую зону праводзім штогод. Сярод сапраўдных энтузіястаў, якія прымалі ў іх удзел, хачу адзначыць М.Мельнікава, А.Ярашэвіча, У.Карэліна. 3 выселеных вёсак Гомельшчыны і Магілёўшчыны мы вывезлі (прычым амаль на адным энтузіязме і без адпаведных умоў - у аўтобусах, вузкія дзверы якіх не дазвалялі забіраць больш буйныя помнікі) і даставілі ў музей некалькі соцен помнікаў, якім, мяркую, няма цаны. Гэта дазволіла стварыць асобны "Чарнобыльскі фонд" і на яго трывалым падмурку новы аддзел - "Помнікі этнаграфіі і народнага мастацтва Чарнобыльскай зоны". Пра наш незвычайны збор помнікаў з-пад Чарнобыльскага попелу існуе значная колькасць публікацый. Пампеяй 20-га стагодзя назвала іх наведвальніца з Лондана.
         Мае мастацтвазнаўчыя публікацыі (каля 300) трывала замацавалі за мною рэпутацыю "крытыка". Тым часам з мастацтвам я развітвацца не збіраўся. Пасля вяртання з Віцебска ў Мінск аднавіў сувязі з выдавецтвамі, агітплакатам, "Вожыкам". Адначасна пачаў патроху пісаць эцюды алейнымі фарбамі, г.зн. вяртаўся да свайго першага і самага светлага кахання - жывапісу. У 1971 г. уступіў у Саюз мастакоў, у 1972 г. атрымаў творчую майстэрню (гэта была майстэрня Л.Баразны па вул. Камсамольскай, якая "перайшла" да мяне пасля яго трагічнай і загадкавай смерці ад нажа забойцы - усяго за месяц да выхаду з друку згаданага альбома "Гравюры Скарыны"). Тут я напісаў свае творы: "Бульба" (1975), "Старыя палешукі" (1976), "Вакно" (1977), "Беларускія старадрукі" (1978), "Аўтапартрэт з сабачкай" , "Маці" (1979) і інш. Яны змешчаны ў каталозе і чытач (глядач) здольны ацаніць іх самастойна.
         Французкая прымаўка кажа: "Няма чаго табе рабіць у Парыжы, калі ты не зведаў сваёй вёскі". Вось чаму тэма Радзімы асноўная ў маёй творчасці: амаль усе мае карціны напісаны на матэрыяле роднага Камарына, дзе са студэнцкіх год адпачываў, пісаў эцюды. Мой сціплы вопыт пераконвае, што ў мастацтве лепей атрымліваецца тое, што глыбока ведаеш з маленства.
         Пачынальнікі беларускай мастацкай школы (Я.Драздовіч, М.Філіповіч, П.Сергіевіч) былі мастакамі - рэалістамі і свядома працавалі на сваім "беларускім полі" у мастацтве. Іх натхняла родная прыгажосць: самабытны побыт нашага народа, яго драматычная гісторыя, нацыянальныя мастацкія традыцыі, родны фальклор. Гаворачы словамі М.Сар'яна, карані дрэва творчасці гэтых выдатных майстроў "уваходзяць у родную глебу, а абсыпаныя пладамі і кветкамі галіны належаць усяму свету". Іх творы - сведчанне таго, што ў кожнага народа, свае ўлюбёныя колеры, рытмы, непаўторнае бачанне і адчуванне, свой уласны, уласцівы толькі яму аднаму шлях у мастацтве.
         Разам з нямногімі аднадумцамі, я ў сваёй творчасці іду гэтым нялёгкім шляхам. Не без гонару пішу сябе мастаком Палесся, свядома працую над вялічнай регіянальнай тэмай. Мае жывапісныя працы лагічна ўкладваюцца ў два перыяды: "Палессе да Чарнобыля" і "Палессе пасля Чарнобыля". Бяда не закрыла мне дарогу на Бацькаўшчыну. Штогод бываю ў "зоне" не меней 2-3 разоў (Камарын знаходзіцца ў 27 км ад Чарнобыльскага атамнага рэактара). У выселеных, знявечаных радыяцыяй вёсках сабраў значны выяўленчы матэрыял. Іх дапоўнілі эцюды, зробленыя ў часе экспедыцый па збору помнікаў этнаграфіі і народнага мастацтва Чарнобыльскай зоны. Так нарадзілася серыя "Чарнобыльская трагедыя". Непадробная праўда, натурнасць, прастата і даходлівасць формы - яе адметныя рысы. Летась разам з калегамі М.Мельнікавым і У.Карэліным спецыяльна паехалі на Магілёўшчыну (Слаўгарадскі р-н) з мэтай занатаваць жудасную сцэну - пахаванне забруджанных радыяцыяй вёсак. У выніку нарадзілася карціна з аналагічнай назвай. На непасрэдных жыццёвых назіраннях (у в. Калыбань - 18 км ад Чарнобыля) напісана і палатно "Пахаванне ў Чарнобыльскай зоне". Шкада, што не маю тут магчымасцей апавядаць пра часам амаль. неверагодныя падрабязнасці працы над палотнамі Чарнобыльскай серыі. У кожнага з іх — свая гісторыя, безліч натурнага матэрыялу: эцюды, малюнкі, накіды, фота (гл.: Птушкі любяць гнёзды свае. Настаўніцкая газета. 1990. 24 студзеня; "Боль мой, крыж мой" Рэспубліка. 1992. 21 кастрычніка).
         Сёння жывапіс усё болей набывае камерцыйны характар. У рэспубліцы дагэтуль не існуе музея сучаснага мастацтва; мастакам, што працуюць над сур'ёзнай тэмай, нялёгка. Пасля сваёй першай персанальнай выстаўкі ў Мінску (1993) усе мае палотны вярнуліся ў майстэрню - яны "непрадажныя". Ад сапраўды нацыянальнага мастацтва па сутнасці ўсе адвярнуліся. Вось чаму праца над ім патрабуе самаахвярнасці. Аднак, як сведчыць наша складаная гісторыя, самаахвярнасць - вызначальная рыса ўсіх, хто працуе дзеля нашага нацыянальнага Адрадження, нашага суверэнітэту - дзеля будучыні Бацькаўшчыны.
        
         В. Шматаў